Tre generasjonar Seljestokken i juli 1996. Frå venstre Norvald, Torleif og Nina. Foto: Are Fjellestad/Firdaposten.

– Skal du ha greie på historia til båtverkstaden her i Seljestokken får du snakke med far min, sa Nina Seljestokken (41). Ho er tredje generasjon og ei av få kvinner som driv båtverkstad. Det var farfar Norvald som starta, men far Torleif kan ikkje seie sikkert når dei byrja med båtar. For det heile starta med snikring av sildekassar.

Foreldra hans, Kjellaug og Norvald Seljestokken, flytta heim nygifte i 1951. Det var på slutten av det gode sildefisket i området. Dei skulle drive garden etter besteforeldra hans, Maria og Thor Seljestokken, men oppdaga fort at det ikkje var til å leve av. Thor Seljestokken hadde drive med forsikring av fiskefartøy og lagt seg opp litt pengar på det.

– Han bestefar gjekk her og hadde litt pengar, og pappa hadde ikkje, som alle andre gardbrukarar i hans generasjon her i bygda. Men han var ein arbeidskar og han og Harald Husefest byrja produsere sildekassar i kvar si sjøbu. Det fine med sildekassane var at einaste utgifta var til spikar. Dei hadde både tømmer og sag sjølve, fortel Torleif, som vart fødd i 1952, som den eldste av tre sysken.

Samarbeidde med liv og lyst

Torleif vaks opp med at dei to karane fløytte tømmer frå Husefestvatnet og ned til Husefest. Han hugsar det som veldig interessant og kjekt, og hang på faren for å vere med, men trur han gjekk mest i vegen. – Eg hugsar så godt at pappa og Harald arbeidde svært godt i lag. Dei inspirerte kvarandre, det var ein sort samarbeid som var med liv og lyst. Dei laga ny tømmerrenne, truleg i 1958. Den vart prøvd ein vår, men så vart Harald enkemann og alt rakna i Husefest, seier Torleif stille.

Han siktar til at Ingrid Husefest, kona til Harald, døydde i barselseng med det femte barnet deira. Harald kom fram til at han ikkje kunne klare seg i Husefest med fem born og flytte til Øystese, der to av systrene hans budde. – Då Harald reiste til Hardanger miste pappa bestekameraten og samarbeidspartnaren sin. Dei to kom uvanleg godt over eins, minnest Torleif.

Sjølv byrja han på skulen hausten 1959 og faren heldt fram med å spikre sildekassar. Torleif og broren Sigbjørn var med i arbeidet etter skuletid. – Eg trur pappa fekk fem kroner kassen med lok. Det kom vel med. Han stuva fullt naustet og Skaarfisk i Måløy kom med båt og henta kassane. Det var lokalt tømmer som han drog ned med hest. Han kunne bruke alt slags tre og korte lengder.

Torleif minnest ingen tvang om å vere med på kassesnikringa, heller at dei to brødrene var ivrige på å vere med. – Men så vart det slutt på sildefisket og etterspørselen etter sildekassar det same.

Eit styrehus per vinter

– Då byrja pappa å lage styrehus på desse små båtane i Botnane og på Årebrot. Det fekk han godt til. Han laga til Alfred Holmen, Gustav på Kvalvika og Finn i Botnane, hugsar eg. Det vart laga eit styrehus per vinter.  I tillegg dreiv dei garden med mjølkekyr og sauer.

Då Torleif var ferdig med realskulen (1969) var han heime eit år og arbeidde saman med faren. Då var det byrja kome båtar frå Bremangerlandet som dei bygde styrehus på. Torleif reiste til Nord-Norge og gjekk på ein yrkesskule for båtbygging i Salten. Der bygde dei to båtar det året, ein liten kryssar (kravelt) og ein saltdalsfæring.  – Eg søkte, men fekk meg ikkje arbeid etter yrkesskulen. Då var det heim att her og arbeide på slippen, som framleis var i naustet. Han møtte kona Ingrid, og medan ho gjekk på Husflidsskulen på Voss, arbeidde Torleif som forskalingssnikkar i Nordheimsund.

– I 1974 flytta vi heim til Seljestokken og det var full fart på verkstaden saman med pappa. Då var det ein periode med ombygging av båtar frå Berle, Kalvåg og Bremanger. Det gjekk i bygging av dekk, rekke og montering av styrehus og motorar.

 

Trebåten “Stranding” med sandwich-overbygg slik dei gjorde det kring 1980.

Kryssfiner med plastbelegg

På 1970-talet kom plasten i bruk i båtproduksjonen og Norvald Seljestokken reiste til Statens teknologisk institutt i Oslo, for å lære om bruk av plast på båtar. Difor var dei i Seljestokken tidleg ute med å legge plast på kryssfiner.

– Kva gjorde at han byrja med plast?

– Kjell Russøy byrja med snøggbåtar i Florø omlag i 1968, og samstundes dreiv Oddvar Folkedal og utrusta sin eigen snøggåande båt. Dei var her med båtane sine og sat borti stova med mamma og røykte og preika båt. Dei tre var eldsjeler for båt, motor og plast. Det var det som gjorde at pappa reiste til Teknologisk institutt for å lære seg plast. Dei tre reiste òg i lag på båtmesser. Pappa hadde i det heile mykje kontakt med kundane våre.

Rundt 1975 kom sandwich i bruk som kjernemateriale av plast. Då var Torleif i Hyen hjå Brødrene Aa og lærde det av Arnulf Aa. Sidan det har overbygga i Seljestokken vore i sandwich-teknikken.

– Korleis var det med løn kvar månad?

– Nei, det var det lite rutine på at løn var noko du fekk kvar månad. Løn tok vi ut når vi fekk betaling for ein båt. Pappa var i godt strøk til han måtte sette seg til med rekneskap, og betale og sende ut rekningar. Det likte han dårleg. Det var heldigvis mamma som førde rekneskapet for oss.

Etter kvart tvinga det seg fram å sette eit namn på verksemda og det vart Seljestokken båtverkstad.  I 1981 vart den store Buahallen bygd. – Då lånte vi pengar for fyrste gong, og då vart han pappa skjerr (uroleg). Det likte han ikkje, seier Torleif. Hallen kosta kr. 100.000. Dei fekk pengar frå Distriktenes utbyggingsfond, lånet var på kr. 120.000 og kr. 30.000 i tilskot. Dei betale investeringsavgift på 1o – 12 prosent av byggekostnaden. Den måtte dei betale ut ved innkjøp av bygget. Men kom dei i kategorien produksjonsbedrift, så kunne dei søke om å få att investeringsavgifta. – Det betydde mykje, men det tok si tid. Ein haust hadde vi stuva inn tre båtar, side om side til ombygging, då det tilfeldigvis kom folk frå fylkesskattekontoret på besøk. Då snudde dei i døra og sa: «OK. De får tilbakebetalt investeringsavgifta”.

Kjøkkenhandduk som verneutstyr

Norvald Seljestokken gav seg då han fylte 67 år i 1992, minnet og helsa var svekka. Han hadde aldri brukt gassmaske i arbeidet, det fekk halde med ein kjøkkenhandduk framfor nasa, meinte han.

– Styrengassen i plastproduksjonen er ikkje til å spøke med. Gassen er fettløyseleg og tærer på hjernecellene. Vi må bruke gassmasker både mot gass og støv, men likevel tek det på evna til å hugse store mengder detaljar, seier Torleif.

Vinteren 1991 var han i Hyen, hjå Brødrene Aa, og tok fagbrev for å kunne ta mot lærlingar. Det er vanskeleg å skaffe arbeidskraft, oljen både var og er meir forlokkande. I Seljestokken har dei hatt nokre tilsette på lærlingkontrakt, som har fått Fagbrev i plastforming, og slutta etter kortare og lengre tid etter fullført fagprøve.

– Men det er likevel ikkje ulønsamt å ha ein lærling. For her er det så mykje han kan gjere at det går ganske greitt å sysselsette ein læring. No har vi to læringar frå Eritrea, som har gått vidaregåande skule i Florø.

 

Seljestokken båtverkstad i 2019.

Midt på 1990-talet støypte dei ny slipp langsmed fjellhammaren og fekk for andre gong tilskot frå Distriktenes Utbyggingsfond, og frå Innovasjon Norge då dei etter nokre år sette opp hallen. – Eg fekk teikna og prosjektert hallen i 2004, og fekk byggeløyve. Han skulle koste 3. mill. kr. pluss elektriske innstallasjonar. Men eg våga ikkje heilt å satse, fortel han.

Men så skjedde det to ting som gjorde at han våga. Fyrst kom eldste dottera, Nina,  og sa at ho ville vere med å bygge hallen og drive verksemda vidare. Deretter ringde fylkespolitikar Harald Lindvik, som sat i næringskomiteen i fylkestinget. Næringskomiteen hadde 16.mill. kr. som skulle brukast på kysten. 10 mill. var tenkte til eit prosjekt, som synte seg å vere for dårleg fundert. Harald Lindvik, frå Florø, visste at Torleif Seljestokken «låg på veret» med å bygge hallen.

– Lindvik ringde meg ein føremiddag og fortalde at dei hadde 10.mill. til fordeling, og ville ha søknaden frå meg neste ettermiddag. Eg arbeidde kvelden, natta gjennom og neste dag. Då skreiv eg søknad med alle vedlegg om planar, budsjett, oversikt over markedet for båtreperasjonar, osv. Vi fekk tilslag på kr. 900.000 på ein kostnad på vel 3. mill. Det var ein god andel for oss som investeringstilskot.

– Nina overraska meg då, ja

Dottera Nina ville vere med i den vidare drifta, men Torleif ville forsikre seg om at mannen hennar var av same meining. – Så då Odin sa «Berre bygg» var det klart for hall i Seljestokken, smiler Torleif.

Nina og Torleif Seljestokken i dag.

Nina og Torleif Seljestokken i dag.

Hallen stod ferdig i 2006, same året som grunnleggaren Norvald døydde. Etter at hallen kom opp har dei vore fem i arbeid på båtverkstaden. – Etter at vi fekk inntekter av steinbrotet i Seljestokken vart det også pauserom, garderobe, lager og ein liten hall til, fortel han.

– Hadde du venta at Nina skulle ta over båtverkstaden?

– Nei, eg må vedgå at ho overraska meg litt då, ja. Eg hadde vore open for andre medeigarar før Nina sa at ho ville vere med. Trur ikkje eg la noko press på henne. Dette måtte vere hennar val, men ho var her i alle feriar frå ho var ganske ung. No har ho arbeidd her i 13 år og er sjefen. Nina har utdanning i økonomi, leiing og administrasjon frå Høgskulen i Sogndal, og aquvautdanning, så vi har aldri hatt ein så velutdanna sjef som no, seier han stolt.

I 2018 omsette Seljestokken båtverkstad for 5,9 mill. kr. Det vil seie vel 1. mill. per tilsett. Dei samarbeider med andre bedrifter som driv med båtar, fordi dei ikkje trakkar i beda til kvarandre. Dei ser heller ikkje på kvarandre som konkurrentar.

– Oppdraga kjem av seg sjølv. Vi har aldri hatt problem med å få oss arbeid. Det er få som driv med det vi gjer her i området. Vi tek oss av båtskadar, slipping og ombygging av båtar i plast. Det vil seie utforming av skrog og overbygg. Der kjem det til nytte at eg har gått båtbyggjarlinje, seier han, før han kjem på endå meir. – Ja, og så driv vi med hydraulikk og montering av motorar, og tek på oss plastoppdrag for oppdrettsanlegg og Elkem i Svelgen. Typen oppdrag skifter litt heile tida. I det siste har det gått i forlenging og ombygging av skrog på Viksund-sjarkar, 35 og 40 fotingar, to i år og to til etter nyttår. Vi held fast på å vere allsidige. Det trur eg er viktig, seier Torleif Seljestokken.

Tekst: Magni Øvrebotten 27.10.2019.

 

 

 

Svanhild Halnes (93) var tenestejente i Breivika då tyskarane fann radiostasjonen Roska 13. mars 1945. Ho tente hjå syskena Kristi og Isak Breivik, som i det lengste prøvde å løyne for henne at dei gøymde folk.

Fjordenes Tidende trykte 4. oktober 2019 eit intervju Kjell Askeland har hatt med Svanhild Halnes. Redaktør Erling Waage har gjeve oss løyve til å bruke “Radioen som stilna” på nettsida vår. Intervjuet går inn i rekkja med forteljingar frå denne dagen, som du finn på sida for historikk.

Fjordenes Tidende-Radioen som stilna

 

Av Ståle Sørbotten (juli 2019)

Desse orda har lydd ved alle gravferder i uminnelege tider. Den første gravferda eg fekk vere med på var gravferda til bestefar min – Annanias Norbotten – i Botnane 6. mars 1943. Eg var sju år gamal og minnet sit i meg den dag i dag.

 

Båra til den andre bestefar min – Anders Sørbotten – blir boren til sjøen ute i Sletten i Botnane for å fraktast i båt over Pollen, til gravstaden i Botnane i 1957. Arvid Birkelid – trur eg – systerson til den avlidne går føre og leiar salmesongen. Bak han på høgre sida går Albert Dyrstad, Erling Nøttingnes og Otto Nordbotten. Til venstre framme går bror min Arne Sørbotten og Finn Øvrebotten, dei andre er skjulte. Ein fantastisk skikk at den avlidne skulle syngast ut og fram til grava. Der går vi glipp av noko verdfullt i dag. Av og til gjekk det tre forsongarar føre gravfølgje og forsongarane hadde ofte ikkje bruk for salmebok, dei såg opp og fram og let songen ljome. Ei gripande oppleving. Foto: Ståle Sørbotten

Kista stod på to plankestubbar rett over gravopningen, men det faste ritualet «Av jord……» lydde ikkje fordi presten var fråverande. Visstnok fordi han var nazivennleg og av mange var uønskt til å gjere teneste. Læraren i bygda, Karl Årøen, var brukt til å styre gravferder, men å bruke det geistlege ritualet var ikkje han tiltrudd.Men sjølv om presten var fråverande, og lærar Årøen ikkje kunne forrette, måtte kista senkast i jorda. Det skjedde slik som det har skjedd ved dei fleste gravferder i mangfoldige år tilbake i tid. Tre av naboane stilte seg opp på kvar side av grava med kvar sin taurull i handa, tredde det gjennom handtaket på kista og løfte kista så høgt opp at plankane kunne trekkast ut. Så fira dei kista langsomt ned i grava, drog tauet ut av handtaket og la det pent frå seg på gravkanten. Og slik vart kistene senka etter kvart dødsfall i Botnane, inntil «kloke» hovud fann ut at denne enkle metoden var for gamaldags. Det kom mekaniske senkeapperat. Det var «framsteget». Men så skjedde det enkelte uhell med desse senkeapperata rundt om i landet og dei forsvant litt etter kvart frå gravplassane, også i Botnane. Dei «gamaldagse» og enkle taua vart tekne til nåde og i bruk att. Men med den forskjellen at no var det festa ein krok i enden av tauet til å hekte i handtaka på kista, i staden for å tre tauet gjennom handtaket. Eg synest likevel at den gamle metoden er den beste, tryggaste og enklaste måten, for då kan du berre dra tauet ut når kista er nede, utan tanke på om at kroken kan hekte seg fast. So enkelt, so enkelt.

Eg vart minna om dette i ei gravferd i Førde for nokre dagar sidan. Det var noko stemningsfullt over dette då fire personar stilte seg opp ved grava med kvar sitt tau i handa, hekta kroken i handtaka på kista, løfta ho litt opp, plankane ut og så fira dei kista langsomt ned i grava. Då gjekk tanken til gravferda til bestefar min i Botnane i 1943. Naboane som stilte seg opp med kvar sin taukveil ved grava, tredde den gjennom handtaka, løfta kista, andre naboar drog plankane ut, så fira dei kista sakte ned i grava. Då gjev desse kraftfulle orda: «Av jord er du kommen-til jord skal du bli» verkeleg meining. Desse orda lydde imidlertid ikkje ved gravferda til bestefar min 6. mars 1943 fordi det ikkje var prest tilstades og lekfolk kunne ikkje la desse orda lyde på offentlege gravplassar.

Kista blir gjort klar til å bli senka ned i grava. Foto: Ståle Sørbotten

I første gravferda i Botnane etter krigen, gravferda til Harald Langø våren 1946 – der sokneprest Tjelta i Florø gjorde teneste – tok han føre seg fleire graver som i krigsåra 1940-1945 ikkje hadde fått den geistlege velsigning som lova tilseier. Dermed fekk både dei og bestefar min den velsigning dei skulle fått ved jordfestinga. Og der og då lydde dei mektige orda «Av jord er du kommen-til jord skal du bli» utover dei uvelsigna gravene i Botnane.

 

TRI GRANNAR

Tri grannar står der
og grev ei grav.
Men teier med det dei tenkjer:
Så snøgt kan livstråden
slitna av.

Det kjennest som noko
av grendi er burte
med han som tok ut
på den siste ror.
Alt står her og talar
stille i togni
um han som fór.

Skodda heng lågt over lendet.
Regn dryp og bårone vaskar.
Hausten er kringum, og vinden
susar i fallande lauv.
Alt er det same
i stilt og stridt.

No er dei ferdige – grannane.
Står der ei stund
ved den opne gravi.
Teiande og med bøygde hovud.

Så går kvar heim til sitt –

Dette diktet heng i dag i porten inn til gravstaden i Botnane, som ein del av Diktarstien etter Jan-Magnus Bruheim. Det stod i diktsamlinga “Flo og fjøre” i 1984. Bruheim var ofte innom gravstaden og dit kom han også ein oktoberdag i 1983, då Ragnvald Sørbotten, August Sande og Torbjørn Øvrebotten grov grava til far min, Ivar Sørbotten. Det inspirerte Bruheim til å skrive dette diktet om ein tradisjon som vart borte då det kom veg og ei gravemaskin kunne ta over den oppgåva.

Gerd Ullevålseter i båt med Husefest i bakgrunnen. Foto: Privat.

 – Når skal du til Husefest i år? er eit vanleg spørsmål i familien Ullevålseter. Dei har vore der kvar sommar i 57 år. Det er ferie- og fristaden deira, langt vekke frå kafedrifta på Ullevålseter og Rustadsaga i Oslo. No tel familien 20 personar med smått og stort, fordelt på fire generasjonar. – Husefest er hjartebarnet vårt, seier Sissel Ullevålseter.

I år er det fyrste året Reidar Otto Ullevålseter ikkje er med til Husefest, helsa held ikkje til det lenger. Det kjennest rart og uvant for dei alle, men Gerd Ullevålseter (85) er framleis med og oppdaterer mannen dagleg per telefon. Dei var 29 år gamle då dei kjøpte fyrste garden i Husefest i 1962, av Harald Husefest. Seinare kjøpte dei også nabobruket, som Aron Saga hadde kjøpt og ville selge. På begge gardane fylgde det med kårfolk i husa.

Gerd og Otto Ullevålseter kjøpte Husefest i 1962. I år er fyrste sommaren han ikkje kan vere med dit på grunn av helsa. Foto: Privat.

– Foreldra mine hadde vore på leit etter ein eigedom med skog i fleire år, men det var vanskeleg å få tak i. Far var 1. amanuensis ved Norges Landbrukshøg-skulen og underviste i skogbruk, og interessert i skogsdrift og planting. Dessutan ynskte dei å ha noko dei eigde sjølve, for Ullevålseter leigde dei av Oslo kommune. Det har familien gjort i fleire generasjonar, og far min fekk namnet Ullevålseter fordi han vart fødd der, fortel Sissel Ullevålseter.

Men då garden i Vikja i Husefest vart lyst for sal i Nationen drog Reidar Otto og far hans Paul Pettersen hit for å sjå på forholda. Reidar Otto tykte dette var ein perfekt plass for dei, sjølv om det var langt frå Oslo, dei måtte i båt for å kome hit og det var kårfolk med på kjøpet.

– Han fortalde meg at det var alt vi trong her, så eg kom hit fyrste gongen med ei piknikkorg med mat, Sissel på seks månader og eldstemann Otto på to år. I vår del av huset stod det eit bord og nokre korte skuvesenger, elles ingenting, ler Gerd før ho går over til å rose kårfolket Marie og Thorvald Husefest. – Det var alle tiders folk. Det same var Alma og Guttorm Husefest på det andre bruket. Vi hadde mykje hygge saman med dei fire og vi lærde mykje av dei, sjølv om dei ikkje sa så mykje, fortel Gerd.

– Nei, vi måtte helst sjå korleis dei gjorde det, men eg hugsar enno kor rysta Thorvald var over at bestefar stod i båten når han var på sjøen. Det var galskap og berre slikt Oslo-folk kunne finne på, seier Sissel. Ho hugsar at dei måtte vere stille når Marie og Thorvald sov middag, og at det var veldig stas når det kom ungar på besøk. Då fekk Ullevålseter-ungane leikekameratar og sto i kø for svelene til Marie.

– Vi lærde etterkomarane til kårfolka å kjenne, og dei oss. Det gjer at vi har kontakt med mange av dei og det er både hyggeleg og naturleg. Det at her var kårfolk då vi kom hit har gjort at vi kjenner oss meir som ein del av Husefest si historie, seier Sissel.

Lærde nøysemd

– Det var stor skilnad på Oslo og Husefest?

– Ja, men vi vaks opp i skogen på Ullevålseter, så vi er ikkje tradisjonelle byfolk. Vi vart òg lærde opp til stor nøysemd. Ingenting skulle kastast. Var kle eller møblar slitne vart dei med til Husefest, ja, endåtil plastposane vart nøye vaska og vranga, for å kome til nytte i Husefest. Dette var verdiar som rådde her i Husefest frå før, seier Sissel. Ho meiner både dei og etterkomarane deira har hatt godt av å lære seg at her er det langt til butikk, lege og sjukehus. Då lærer ein seg å planlegge, finne praktiske løysingar og gjere ting sjølv.

Syskena Ullevålseter på sommarferie i Husefest. Frå venstre Pål Anders, Sissel og Otto. Sistnemnde kan ikkje fordra å bli fotografert og har vendt seg bort også her. Foto: Privat

Det er mange hus i Husefest og alltid eitkvart som treng reparasjon og måling, og alle må gjere sitt. Men det kjem vel med at mannen til Sissel, Pål Pettersen, er tømmermeister. Dei deler det største våningshuset med yngstemann i syskenflokken, Pål Anders Ullevålseter og kona hans Mette Solli. Eldste bror, Otto og sambuar Birgitte Jensen, held til i det andre våningshuset, medan gamlefolket Gerd og Reidar Otto bygde om den gamle saga til bustad då borna fekk familiar.

Syskena Otto, Sissel og Pål Anders har til saman seks barn, frå 29 til sju år, så Gerd har oldebarn og barnebarn på same alder. Ho arbeidde i 60 år på Ullevålseter, mange av dei saman med svigermor si, men no er det Otto og Birgitte som driv kaféen der. Sissel og Pål driv Rustadsaga. – Når ein bur og  arbeider på same staden slik har ein aldri heilt fri, seier Pål Pettersen, og då er det godt å fare til Husefest. Du må mest vere her litt når du har køyrt så langt. Både han, kona og svigermora understrekar at det er kjekt å ha med gjester og mykje folk å gjere i jobben, men for å henge med i svingane gjer det godt med ro og kvile i Husefest.

– Husefest er hjartebarnet vårt. Det var kanskje ikkje det sværaste eg visste då eg var tenåring, men no er det ei god kjensle å sette seg i bilen i Oslo og vite at om åtte timar er eg i Husefest og der har eg fri. Her er nok å gjere, men eg har fri frå det daglege og er det noko eg   kan eg ta fly frå Florø og kome att same vegen, seier Sissel. Det kjem og fer folk heile tida i Husefest.

Hjortejakta er rekreasjon

Gerd Ullevålseter er glad for at både born og borneborn likar seg i Husefest. Dei tre syskena eig no staden i lag, men eldstemann Otto er her aller mest. Han har vore mykje i Husefest og arbeidd. Otto er òg den som har engasjert seg i lokalsamfunnet og vore aktivt med i grendalaget, i fleire år som leiar. Han kjenner mest folk og kan historia til Husefest og området rundt aller best, slår mor og sysken fast. – Dessutan har Otto traktor, og det er alltid nyttig å kjenne nokon som har det, ler Pål Anders Ullevålseter, som er kjendisen i familien. Hans fyrste sommar i Husefest var i 1969, eit halvt år gamal.

Syskena Pål Anders og Sissel Ullevålseter i Husefest i sommar. Foto: Privat

Han kallar seg sjølv ein rastlaus type og opplever hjortejakta som rein rekreasjon. – Det er herleg å kunne gå inn i skogen her åleine, sette seg ned og kvile, gjerne sove litt om eg treng det, og skyte når det dukkar opp ein hjort, fortel han. Sissel legg til at Pål Anders er beste jegeren i familien, han får mest alltid hjort. Ho er sjølv med på jaktlaget saman med eldste son sin Emil (29), Pål Anders og ein barndomsven av han. Dei andre er med for å bere eller køyre heim det dei har skote.

– Skjærgarden sørover frå Husefest er noko av det mest urørte du finn og slett ikkje prega av turistar. Eg skjønar ikkje at folk som bur her i området kan bu her utan å ha båt. Det er då du kan dra ut til Fanøy, Kinn og slike plassar. Merkeleg nok er det mange i nærområdet som knapt har vore der, seier Pål Anders Ullevålseter før han varslar at dei tek seg ein tur til Florø.

Men både Gerd og Sissel hugsar kor etterlengta VEGEN var. – Eg hugsar han Isak i Breivika, næraste naboen vår her, kor han venta på veg. Og så døydde han tre månader før vegen kom. Det er vemodig å tenkje på at han aldri fekk oppleve det, seier Gerd Ullevålseter.

 

Magni Øvrebotten 20. juli 2019.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

På basaren på Årebrot 14. juli var Pål Anders Ullevålseter invitert til å fortelje om livet på motorsykkel og om å delta i ulike underhalningprogram, som ein del av prisen for å halde seg varm i sponsormarkedet. Han har vunne alt frå isdans til Mesternes mester, Farmen og 71 grader nord, osv. Familien hans har eigd Husefest-gardane sidan 1960-talet og sjølv har han vore der mest kvar sommar sidan 1969 (fødd 1968). Alt frå barnsbein av hadde han store og «ville»idear om kva han skulle gjere. Særleg fristande var det andre sa var farleg. Han oppmoda ungane i salen om å fylgje draumar sine og vere både dristige og allsidige.

Per Anders Ullevålseter trekte fram Olaf Øvrebotn – lokalt i Botnane kalla Olaf på Håjen – som ein han beundra som liten. Olaf var postmann og hadde ein liten båt han brukte til postrute for øyane nord om Florø, Årebrot, Seljestokken, Breivika og Husefest. Då Pål Anders var ni år fekk han vere med Olaf i båten ein heil dag på postruta. Niåringen lurde på kvifor Olaf ikkje gjekk beint fram med båten, og fekk til svar at han måtte fylgje straumen for å kome snøggast mogeleg fram. Å svinge på seg, slik som Olaf gjorde med båten, måtte Pål Anders også gjere når han køyrde rally i sanddynene, sa han.

Vêrmerke hadde han også fått lære på turen som niåring. Det låg skoddedottar over øyane og det betydde at det var vind i vente. Det stemmer alltid, slo han fast. Han hadde spurt postmann Olaf om korleis han tok seg fram når det var tett skodde på sjøen. Jau, Olaf hadde teke tida med stoppeklokke, slik at han visste kor lang tid det tok frå ein stad til ein annan. Så med hjelp av kompass og stoppeklokke tok han seg fram i skodde, og då galdt det å halde same farten. Pål Anders Ullevålseter var imponert både no og som niåring, og har stor respekt for dei som har livnært seg i båt på kysten.

Referat: Magni Øvrebotten 14. juli 2019.

Lykta på Olaskjæret med Botnane i bakgrunnen. Foto: Grete Thorsen Nøttingnes

 

Av Ståle Sørbotten

Bestefar min, Ananias Nordbotten døydde våren 1943 og vart gravlagd 6. mars. Etter jordfestinga var gravferdsfolket samla i Sletten til middag med sosekjøt som vanleg var ved gravferder på den tida. På slutten av middagen høyrde vi ein eksplosjon ute i skipsleia og mor kom fort inn og sa at eit skip hadde gått på mine, inn og sør for Olaskjæret. Middagen fekk ein brå slutt.

Ein del av karfolka sprang frå matbordet og rett til sjøen, løyste båtane og fossrodde ut for å sjå om det var folk som trong berging. Mannskapet hadde imidlertid kome seg om bord i ein dykkarbåt som fartyet hadde på slep. Dei var berga, men korleis dei kom seg vidare har eg ikkje minne om. Seinare fekk vi greie på at det var D/S Engøy, sansynlegvis ein båt som dreiv med dykkaroppdrag sidan den hadde ein dykkarbåt på slep. Det vart ogso berga opp ein del utstyr som tydde på dykkararbeid.

Der fartyet sokk var det så grunt at mastetoppane stakk opp av sjøen. Ei tid seinare kom det eit bergingsfarty som skulle fjerne vraket. Korleis det vart gjort, er borte frå «hardisken» min. Eg veit dei arbeidde med dykkar, for bergingsfartyet –Sterkodder kanskje – brukte tåkeluren ofte for å varsle skipstrafikken om å seinke farten når dei passerte. Det var det nok ikkje alle som respekterte, i alle høve ikkje dei tyske krigsfartya som traffikerte nord-sør i leia. Sansynlegvis vart vraket knust og teke opp stykkevis. Det er vel mogeleg at det enno ligg vrakdelar igjen ute på Sørbottsflua.

I boka “Lang kyst” nemner Trygve Nordanger så vidt Engøy, men det er sparsomt med opplysningar.

I følgje «Skipet.no» var skipet ein trebåt, bygd som seglskip i 1882 i Steinkjær, med ukjend eigar og namn, dimensjon 89,2 x 26,6 x 18,9. Eg reknar med at måla er i fot. Skipet vart så seld til A/S Norma  i Trondheim i 1910. Der vart det ombygd til dampskip, 131 brt, 69 nrt og 200 tdw og gjeve namnet NORMA. I 1912 vart det overteke av A. Trøan i Trondheim, i 1915 av Linnerud og Breien i Oslo, i 1918 seld til Karl A. Dahl & Rasmussen i Bergen, i 1919 seld til P. Bruun i Bergen, i 1922 seld til I. Barnholdt i Fredrikshald og omdøypt til BRUUNDAHL. I 1925 overdrege til Johannessen og Vartdal i Ålesund, i 1928 overdrege til Kr. Vike i Molde, i 1930 overdrege til Lars Leirvik, Molde, i 1932 overdrege til Andreas Eivindsen i Molde, i 1933 overdrege til Jakob Sivertsen i Trondheim, i 1935 overdrege til Borgund Bruk i Ålesund som igjen selde til Stavanger Skibsophugnings Co i Stavanger. Så det er ingen tvil om at skipet har hatt ein omflakkande tilverelse. Stavanger Skibsophugnings Co nytta sansynlegvis skipet til opphoggingsoppdrag der dykkararbeide var ein del av oppdraga.

Stavanger Skibsophugnings Co gav skipet namnet ENGØY og let det gå i fraktfart på Norskekysten fram til skipet møtte lagnaden sin i Frøysjøen 6. mars 1943, forårsaka av ei mine i eit minefelt som visstnok var utlagt av den norske MTB-en 619, 23. februar 1943. Det har ikkje vore mogeleg å framskaffe bilete av DS Engøy.

Bileta av Olaskjæret er tekne av Grete Thorsen Nøttingnes sommaren 2018.  Sigfred Nøttingnes har sjeldan opplevd  så blikkstill sjø ved Olaskjæret som den gongen. Han fortel elles at det framleis er lett å sette fast fiskereiskap der, på Sørbottsgrunnen, og trur det må vere restane av DS Engøy som gjer det.

Bilete viser kartet som var oppteke i samband med jordskifte av innmarka i Nordbotten 1888-1889. Bokstaven E, mellom linjene e-f og h-g markerar Mekja og øvst oppe ligg husa i Mekja, der sansynlegvis Bertil og Rakel budde. Nede ved sjøen er det ogso innmålt noko som kan vere restane av eit naust.

 

Av Ståle Sørbotten (17.06.2019)

 

Bertil Johannes Henriksen og Rakel Berntsdtr. Kvamme, frå Førde prestegjeld, gifte seg i 1856, og fekk bygselbrev på Mekja i Nordbotten i 1855. Det var ein plass under bnr. 2, Gardabruket i Nordbotten. Bertil var son til Henrik Olsen, som eigde bnr 1. Støylabruket frå 1829 til 1836. Alt som er fortalt om Rakel og Bertil tyder på at dei ikkje hadde mykje å leve av i Mekja.

Dei hadde ikkje råd til brurebukett til Rakel då dei skulle gifte seg, og ho henta ville blomster frå marka. Det var fleire par som skulle gifte seg samstundes og truleg med «finare» bukettar enn Rakel. Ho hadde både bukett og hovudkrans av hundeslenge (hundekjeks). Då presten såg brurebuketten til Rakel sa han: »Denne bruden er smykket med markens blomster, hun skal derfor stå øverst på kirkegulvet og vies først» Det må ha vore ein klok prest, men det var nok mange som tykte dette var lite passande, for fattigfolk skulle alltid stå sist.

“Litt søtt på grauten”

I følgje folketeljinga i 1865 fødde Mekja 4 sauer, 5 geiter og der vart sådd ei kvart tønne havre og sette ei åttandedels tønne med poteter. Bertil og Rakel levde nok eit strevsomt liv for å få endane til å møtest. Mor mi, Magnhild Sørbotten, fortalde at samlivet deira nok hadde sine vanskar, for Bertil trua vissnok fleire gonger med å reise frå Rakel. Ein gong hadde han kome i båten og var i ferd med å ro sin veg. Rakel stod nede på vorren og ropa at han måtte kome til lands igjen. Då hadde Bertil svara: «Ja, får eg noko søtt på grauten skal eg slå meg til ro». Og so vart det. Det spørst om «litt søtt på grauten» hadde vore nok til å slå seg til ro i dag.

Heimedåp og død

I følgje kyrkjeboka fekk Bertil og Rakel 5 born; Rasmus, 1857-?, Bernt Ananias, 1860-1863, Hanne Agnete (Mekja Hanna ) 1862-?, Henrik, 1862-1862, Tommasine, 1867-?.  Rasmus veit eg ikkje noko om. Han er ikkje nemnd i folketellinga for 1900 og han er heller ikkje å finne i dødsprotokollane for Botnane før den tid. Men han er registrert hos Innrulleringssjefen i Bergen, Register til annotasjonshovedrulle for Bergen Krets L-Å, 1869-1897. Det kan tyde på at han ein gong mellom 1869 og 1897, var komen til Bergen. Det kan igjen tyde på at han hadde søkt hyre og var reist til sjøs.

Bernt Ananias døydde berre tre år gamal, Henrik døydde berre tre veker gamal. Han var tvilling med Hanne Agnete. I følgje kyrkjeboka for Kinn var dei fødde 1. desember 1862 og Henrik vart heimedøypt same dag av Rakel Augustinusdtr. Øvrebotten. Sjølv om Henrik døydde 26. desember 1862, er han førd inn i kyrkjeboka samstundes med tvillingsystera Hanne Agnete. Der er det ført inn:  «Døden hindrede hjemmedåp bekræftet i Kirken». Dette skjedde 12. april 1863. Fødselen har sansynlegvis vore så kritisk at det var om å gjere å få den nyfødde døypt. Og sidan det ved fødslar nok berre var kvinner tilstades, måtte dei og foreta heimedåpen. Elles har eg hatt inntrykk av at ei slik gjerning var ei oppgåve for mannfolk og helst skulerte mannfolk.

Rakel på legd

Bertil døydde i 1896 og det førde nok med seg at bygselkontrakta på Mekja vart oppsagd. Dermed måtte Rakel ut på «legd». I følgje folketellinga i 1900 budde ho då på Støylabruket og dreiv med «strikking og spinding». I folketellinga for 1910 budde både ho og dottera Hanne i Runnane i Sørbotten. Det var skjebnen til legdefolk å vandre omkring på gardane, dei var «kasteballar» i systemet. I følgje kyrkjeboka døydde ho i Nordbotten 1917. Det kan ikkje tyde anna enn att ho då var komen tilbake til Nordbotten.

Rakel er gravlagd på gravplassen i Botnane, i ei annonym grav som få visste om før eldsjeler i bygda – Magna Øvrebotten (1900-1992) og Aslaug Nordbotten Samnøy (1933-2016) – med god hjelp av andre fann blankskura steinar frå rullesteinfjøra i Nordbottenstranda, skreiv på namn og årstal og plasserte dei på alle annonyme graver på 1980-talet. Men i 2017 fann Bremanger kyrkjelege fellesråd ut at steinane vi la ut var «farlege» saker. Dermed var steinane fjerna og annonymiteten senka seg på nytt over desse gravene på gravplassen. På det viset kutta Bremanger kyrkjelege fellesråd strengen til ein del av soga til folket i Botnane. Spesielt gjekk dette utover folk som hadde hatt lite å rutle med og difor ikkje hadde råd til gravsteinar, og heller ikkje hadde nokon etter seg som kunne ordne med det.

Tenestejentene Thommasine og Hanne

Thommasine var fødd 18. mars 1867.  Ho flytte til Oslo som tenestejente, lengste tida hos kommunal middelskulelærerinne Marie Støp. Ho var visstnok syster til presten Halvdan Støb, prest i Bremanger 1893-1905. Kva tid Thommasine Nordbotten reiste til Oslo har eg ikkje funne ut, men sansynlegvis skjedde det ein gong mellom 1891 og 1910. Sansynlegvis  før 1900 sidan ho ikkje er med i manntalet i Botnane det året. Ho er manntalsførd i Nordbotten i 1891, men det kan sjå ut som at på registreringstidspunktet arbeidde ho i Domba i Kinn, ho er i alle høve registrert med adresse Domben.

Bilete: Tommasine Nordbotten. Foto: Ukjend, henta frå albumet til Magnhild Sørbotten, mor til Ståle og nabo til Mekja.

 

 

Hanne Agnete var lenge tenestegjente i Øvrebotten, hos «gamle» Abraham og kona hans Anne Marie. Når tid ho tok til der er uklart, men ho var i alle høve komen dit i 1900. Då er ho registrert i folketellinga i Øvrebotten med arbeid «Gaardsarbeid og kreaturhold». I folketellinga 1875 er ho framleis heime i Mekja med foreldrene. Då var ho 13 år og det er ikkje usansynleg at tenesta i Øvrebotten starta straks etter. Ho måtte vere slutta i Øvrebotten i 1910. For i følgje folketellinga då budde ho i Runnane i Sørbotten saman med mora. Kva tid ho reiste til systra, Tommasine i Oslo veit eg ikkje, men det vel mogeleg at ho gjorde dette etter at mora døydde i 1917.

Bilete over: Hanne Agnete Nordbotten (Mekja Hanna) Foto: Ukjend, bilete henta frå albumet til Magnhild Sørbotten

Samhald med gamle naboar

Thommasine og Hanne hadde mykje samkvem med morbroren min Nils som budde på Høvik. Det kom nok av at dei var naboar i Botnane. Sjølv om Hanna og Tommasine var vel 20 år eldre enn Nils vil eg tru at naboskapet i Botnane gjorde sitt til at samholdet utvikla seg i Oslo. I tida mi på Landbrukshøgskulen på Ås, var eg ofte innom Høvik der morbroren min Nils og døtrene Helene, Margaret og Aase budde. Aase var fødd i 1926, men mintest Tommasine, så det må tyde på at Tommasine levde ein del år etter 1926. Dei prata mykje om Hanna og Tommasine, men eg var midt i 20-åra og hadde sjølvsagt ikkje vit og forstand til å spørje og notere. Difor sit eg med mange «blanke» ark no.

PS. Etter at Ståle la denne artikkelen ut på Facebook har Vidar Sørbotten, som til Helene Sørbotten, opplyst at mora fortel at både Hanne og Tommasine døydde under andre verdskrig 1940-45.

Systrene Ranveig Øvrebotn (96) og Elida Kjelkenes (91) er no dei einaste attlevande av dei 18 som vart morlause i drukningsulukka ved Opnarhella i Botnane 6. februar 1934. Då omkom Aletta Sørbotten (45 år), som hadde ti barn, Maria Sørbotten (52 år), som hadde åtte barn, og Harald Sørbotten (42 år), som var ugift. Dei var på veg til Husefest i gravferd då ein kastevind gjorde at båten kolsigla. Dei skulle opp under land for å ta med mannen til Aletta.

I år er det 85 år sidan ulukka og det finst delvis ulik versjonar, både om kven som var med båten og kva som hende. Det vi veit er det ikkje skrive ned noko om kva dei overlevande fortalde, om dei fortalde. Fleire borneborn av dei seier at dei veit lite. Journalisten i meg berre måtte ta kontakt med dei to attlevande «borna» frå 1934 for å høyre kva dei hugsar.

Intervju: Magni Øvrebotten

Gravferda til dei tre omkomne 14. februar 1934. Kista til Aletta Sørbotten til venstre, Maria Sørbotten i midten og Harald Sørbotten til høgre,

Ranveig var elleve og Elida seks år og dei hugsar ulukkesdagen og gravferda i brotstykke. Eg besøkjer dei kvar for seg, Ranveig i Florø og Elida i Oslo. Begge fortel roleg og nøkternt, utan tårer. Men det er eitt minne som har brent seg fast og framleis er uråd å snakke om utan å gå litt i stå. Det er minna om at faren Bernt gret då kona Maria var død. – Eg gløymer ikkje at pappa gjekk og gret. Vaksne, sterke mannen, seier Ranveig.

Bernt Sørbotten var sjølv med båten som kolsigla. Ingen veit det sikkert i dag, men døtrene trur det var ein av deira båtar dei brukte, sidan både faren og bestefaren var med. Det er grunn til å tru at Bernt styrde, for båten var hans og han var van på sjøen. Kor mange som var med i båten veit vi heller ikkje sikkert, men i tillegg til dei tre som omkom, var i alle høve Bernt Sørbotten og Anders Sørbotten (også kalla Gamlegrotlen) og nabokona deira Anna Nøttingsnes med.

Anna Nøttingnes fortalde seinare om panikken som oppstod, då truleg ingen om bord kunne symje. Det var ein kamp på liv og død for dei alle. Anna fekk tak i høgre foten til Bernt og klamra seg til den. Han prøvde å redde kona si Maria, men mista taket. – Ho Anna fortalde at pappa vart rasande og spent henne frå seg då han såg ho mamma flyte vekk, fortel Ranveig. Anna Nøttingnes vart berga av at sonen Erling kom springande til og la henne over skuldra og bar ho heim. På den måten vart ho tømd for vatn.

 

Elida var fødd 1. august 1927 og hadde ikkje byrja på skulen då mora drukna.
Foto: Magni Øvrebotten.

 

– Eg var som ein klegg på mamma

Elida var yngste barnet til Maria og Bernt Sørbotten. Det var dei fem yngste av dei åtte borna som var att heime. I den tid reiste dei stort sett ut for å arbeide etter at dei var konfirmerte. Elida var den einaste som ikkje hadde byrja på skulen. Slik hugsar ho ulukkesdagen

– Mamma hadde vore i fjøset og mjølka og stelt dyra. Det var kvinnfolkarbeid. Eg var som ein klegg når eg visste at mamma skulle vekk. Eg hugsar eg sat på golvet og karda ull, medan mamma gjorde seg i stand. Ho tok smør på hendene og oske frå omnen, og med denne smurninga pussa ho skoa sine. Dei vart blanke og fine. Eg måtte gå og legge meg att då dei reiste, fortel Elida. Bestemora Dorthea var heime. Ho hadde ein vond fot og kunne difor ikkje fare i gravferda. Truleg var også den åtte år gamle broren Torvald og den nyleg konfirmerte systera Ulrikka heime. Ranveig og broren Artur var på skulen.

– Det neste eg hugsar er eit forferdeleg spetakkel. Det var då dei kom med mamma, pappa og bestefar og la dei inn i stova vår. Og det kom doktar frå Kalvåg og ei sjukesyster. Eg sat der attmed mamma og eg meiner ho levde då dei kom med henne, seier Elida stille. Ho kan ikkje fatte at ho fekk lov til å sitte der, men det var ingen til å jage henne ut.

– Doktaren sette ei kleklype i tungene deira, for at tunga ikkje skulle sige bak og kvele dei. Det veit eg no, men den gongen visste eg sjølvsagt ikkje det. Mamma si tunge vart veldig blå og etter ei stund sa doktaren: «Nei, her er det ikkje håp». Då snudde pappa seg mot veggen og gret, seier Elida og går i stå. Natta etter drøymde Elida at mora stod på ein stol i gangen og vaska taket, og ho var blå i fjeset. Men det synet har ikkje følgt henne gjennom livet.

Ranveig var fødd 23. september 1922, og var på skulen då ulukka skjedde.
Foto: Magni Øvrebotten.

Såg mora kome opp Sjøvegen

– Det er stor skilnad på folk slik. Nokon tek ting lettare, andre tungt. Eg er nok typen som tek ting litt tungt innover meg. Eg var heilt borte vekk då mamma døydde, og såg henne kome opp Sjøvegen etter at ho var død, fortel Ranveig. Når det skjer liknande ulukker kjenner ho at det riv litt opp i såret frå gamalt. – Det var grusomt, men livet er ingen dans på roser, og skal ikkje vere det heller, slår ho fast.

Gravferdsdagen 14. februar 1934 hugsar dei berre at dei var på gravstaden, dei stod der ved dei tre kistene og det var mange avisfotografar. Men dagen er som i ei skodde for dei begge.

– Den største tragedien var at Aletta i Posten drukna. Ho hadde ti barn og den yngste var berre årsgamal, og halvparten av ungane var under ti år gamle. Borna hennar var jamt over yngre enn oss. Dette seier Ranveig og Elida uavhengig av kvarandre. Det var mannen til Aletta, Magnus Sørbotten, dei skulle opp under land og ta om bord då båten kolsigla ved Opnarhella. Han hadde ikkje vore klar til å fare då dei andre tok ut.

– Dei sa at ingen av dei om bord kunne symje og ho mamma var plaga med bronkitt, så ho tålte nok ikkje å kome i sjøen. Det var vel ei styring med det som skjedde, at det skulle så vere? Men det er vanskeleg å forstå, seier Ranveig stille. Ho har hatt styggen til segling etter ulukka. Faren sette ned føre at alle borna skulle lære seg å symje og det gjorde dei, på eiga hand. Elida hugsar at ho vassa så langt ut i sjøen som ho kunne stå grunnen, og symde innatt. – Eg er veldig glad i å bade. Det er mest rart, seier ho. Elida har elles eit vagt minne om at det vart sagt at mannen som drukna, Harald på Neset, kunne symje, men veit det ikkje sikkert.

 

Ungdomsbilete av Bernt og Maria Sørbotten. Foto privat.

Folk var veldig hjelpsame

Begge hugsar at bygdefolket stilte veldig opp for dei. – Dei kom på huset og hjelpte oss med det praktiske. Amanda i Garden, Alma i Sletten, Astrid og Solveig i Nordbotten, hugsar eg, men det var sikkert fleire. Eg reknar med at dei eller andre var hjå dei i Posten for å hjelpe til der også, seier Elida.

Det vart sett i gong ein innsamlingsaksjon og pengane vart sette i banken, særleg med tanke på dei borna som ikkje var konfirmerte. Elida hugsar at ho fekk ein fin gensar frå ein butikk i Oslo. Det var svære greier. Men kven som sette i gong innsamlingsaksjonen veit dei ikkje. 100 år gamle Oline Øvrebotten meiner å hugse at det var ei avis eller fleire aviser som gjorde det.

– Olav Nordbotten var verje for oss. Det var han som styrde pengane som vart samla inn og godkjende kva dei vart brukt til. Pappa skjønte seg ikkje alltid på kva vi trong og då tok Ulrikka kontakt med Olav. Han kom bort til oss og vi sat på kjøkkenet og prata med han. Olav var ein klok og snill mann, som hjelpte oss mykje, fortel Ranveig.

Elles hugsar ho læraren deira, Karl Årøen. – Han var eineståande med oss. Det var han som fortalde oss som var på skulen om ulukka. «Vi må slutte skulen for det har hendt ei fæl ulukke i Sørbotten», sa han. Eg hugsar ikkje om han sa drukningsulukke, men eg visste at mamma, pappa og bestefar skulle på reis den dagen og vart forferdeleg redd, fortel Ranveig. Ho har eit vagt, men usikkert, minne om at Årøen gjekk saman med skuleungane til Sørbotten den dagen.

Sjølv i dag tenkjer Ranveig på at det fall mykje ansvar på systera Ulrikka, som var konfirmert hausten før mora drukna.  – Det var Ulrikka som måtte ta støyten. Eg var i ein vanskeleg alder og heldt meg mykje opp i buda med besta og bestefar. Besta var så flinke med nevane og lærde meg å sy, spinne og strikke og å ha alt i orden. Ho var forferdeleg nøyen med at det skulle vere reint over alt, så vi vaska mykje.

Det minnest Elida også. Ho hugsar bestemora stod bøygd over staven sin og såg etter at Ulrikka og Ranveig skura og skura på golva, og at det aldri vart godt nok. «Der må du skrubbe meir», sa ho med dei. Eg var for lita til å vaske og hugsar enno kor nyttig eg kjende meg den dagen eg fekk vaske trappa. Denne vaskinga har vi visst hatt i oss og med oss alle, ler Elida.

Snakka helst ikkje om det

Den 3. november 1938 gifta Bernt Sørbotten seg opp att med Solveig Nordbotten, ei av kvinnene frå bygda som hadde vore der og hjelpt til etter at kona hans drukna. Elida hugsar at ho ikkje likte det, medan Ranveig minnest at ho kjende det som ei lette.  – Ho Solveig var eit  klokt og kjekt menneske. Ei skikkeleg husmor som laga god mat. Eg var 16 år og Solveig spurde kva eg tykte om at ho skulle flytte bort til oss. Eg svarde at det var eg glad for, for då slapp eg å vaske så mykje! «Og spesielt kjekt for han pappa», sa eg. Det var sant, for dei fekk det godt i lag og ho Solveig gjekk inn i mor sin stad på ein stillsleg og fin måte. Ulrikka var heime til han pappa gifta seg opp att, og då slapp ho fri og byrja i arbeid i Florø.

Det varierer kor mykje dei som vart morlause seinare snakka med eigne ungar om ulukka og at mor deira hadde drukna i 1934. Ranveig fekk born tidleg og budde i Botnane. For henne var det naturleg å fortelje borna om mora og ulukka. – Men det var ikkje noko vi snakka om i tide og utide. Merka vi at andre ikkje ville snakke om ulukka tagde vi stilt. Folk er ulike slik òg, seier Ranveig.

Elida flytta vekk og busette seg i Oslo med mann og barn, og snakka ikkje om det. Dottera, Anne Sigrid Kjelkenes, seier at ho og systera Kari var store før dei fekk vite om det. Dei kalla Solveig for Besta og det var ho som fortalde dei at ho ikkje var deira rette Besta.

– Eg likte ikkje at folk snakka til meg om ulukka og mamma. Den som snakka til oss ungane om det var ho Ragna i Botn og henne skydde vi som pesten. Vi måtte gå gjennom tunet der for å kome på skulen. Såg ho snurten i oss sa ho: «Stakkars dokke som har mist mor dokka». Det var vondt, men ikkje noko vi snakka om. Slik var det i den tid, slår Elida Kjelkenes fast.

Ranveig hugsar også at Ragna Øvrebotten var direkte og snakka om det som helst ikkje skulle snakkast om. – Men eg trur ikkje det var vondt meint frå Ragna si side. «Korleis går det med dokke?» brukte ho å spørje meg, og eg let om at det gjekk fint. Det er vel slik med dei fleste av oss at vi seier det går bra. Det er fyrst når vi er åleine med oss sjølve at vi kjenner korleis vi har det, og at det gjer vondt. Vi er nok ikkje dei einaste som har opplevd det, seier Ranveig Øvrebotn.

 

Faktaboks:

Tre drukna ved Opnarhella

Den 6. februar 1934 skulle ein del personar reise til Husefest i gravferda til Hans Husefest. For å kome til Husefest måtte dei enten gå langs den veglause stranda, mellom Sørbotten og Husefest, eller bruke sjøvegen med båt. Det vart mest brukt båt. Desse brukte båt og sidan vindforholda tillet det, heiste dei også segl. På veg sørover langs stranda såg dei Magnus Sørbotten kome gåande, han hadde ikkje vore klar til å fare då dei reiste frå Sørbotsvikja. Dei i båten ville leggje under land ved Opnarhella for å ta han med.

Denne manøveren fekk eit tragisk utfall då ei vindrose fylte seglet så mykje at båten kantra, visstnok på grunn av at tampen på seglet var surra fast. Fleira av dei ombord hamna under seglet og kom seg ikkje opp. Her omkom Aletta Sørbotten, 45 år, Maria Sørbotten, 52 år og Harald Sørbotten, 42 år. Anna Nøttingnes såg òg ut til å vere drukna. Men sonen Erling, som kom springande til frå Botnane, fekk henne på land og merka at det var liv i henne. Han bar mora over herdane og heim. På det viset rann mykje sjøvatn ut av kroppen og Anna overlevde.

Aletta Sørbotten, som var gift med Magnus Sørbotten, let etter seg 10 born. Den yngste knapt eit år gamal. Maria Sørbotten, som var gift med Bernt Sørbotten, hadde åtte born, det yngste seks år gamalt. Harald Sørbotten var ugift. Bernt Sørbotten, mannen til Maria, var med båten då den kolsigla ved Opnarhella. Han dei skulle i gravferd til, Hans Husefest, vart gravlagd på gravplassen i Botnane ulukkesdagen 6. februar 1934.

Borna til Aletta og Magnus Sørbotten: Margit (1915), Petra (1917), Anny (1918), Martin (1921), Signe (1922), Ragnvald (1924), Alfred (1926), Håkon (1928), Erling (1930), Nikolai (1933).

Borna til Maria og Bernt Sørbotten: Dorthea (1910), Ulrik Elias (1912), Magne (1914), Ulrikka (1916), Artur (1918-1919), Artur (1920), Ranveig Karen (1922), Torvald Paul (1925), Elida (1927).

Kjelder:
Ståle Sørbotten sitt stykke om drukningsulukker i Botnane, på denne nettsida.
Bygdebok for Bremanger, band 2, med oversikt over dei som miste mødrene sine.
Eigne intervju med Ranveig Øvrebotn 08.12.2018 og Elida Kjelkenes 12.01.2019.