Dette bilete er teke å tunet i Vågen 27. mai 1931, på sølvbryllaupsdagen til Anna og Henrik Aarebrot. Framme frå venstre; Jenny Ingeborg, Henrik, Anna og Sofie. Bak frå venstre; Harald, Hilma, Agnes og Helga.

I romjula 1939, den 29. desember, drukna Henrik og Harald Aarebrot rett nord om Årebrotsodden. – Bestefar ville ha med seg mor mi til å dra garn då det bles opp til uver. Men ho var redd på sjøen og nekta. Ho sprang på skogen for å sleppe og broren Harald måtte vere med i staden. Mor mi snakka aldri om denne ulukka. Vart det snakk om den stadfesta ho berre at dei hadde drukna, og la til; «Når han absolutt skulle ut i det styggeveret». Vi spurde ikkje meir då, seier Ingrid Seljestokken.

Mor til Ingrid heitte Jenny Ingeborg Aarebrot (1920-81) og var dotter til Anna og Henrik i Vågen. Henrik Aarebrot (1881-1939) kom frå Tysnes og gifta seg med syskenbarnet sitt Anna, som hadde garden i Vågen etter foreldra sine. Dei fekk åtte born, tre av dei døydde tidleg. Som vaksen kalla Jenny Ingeborg seg berre for Ingeborg. Ho likte ikkje å heite Jenny, for det var namnet til ei eldre syster, som døydde i krybbedød. Broren Samson døydde av ein hjartefeil berre 13 år gamal og Harald (1915-39) drukna saman med faren.

– Eg er heilt sikker på at mor mi hadde mislikt sterkt at eg fortel om denne ulukka. Den var openbert eit traume for henne som ho ikkje snakka om. På far min sine eldre dagar sa han at ho hadde fortalt han om ulukka ein gong, men at det ikkje var meir å snakke om, fortel Ingrid Seljestokken.

Det Ingrid veit om ulukka har ho fått greie på av bygdefolk på Årebrot, for sjølv slekta snakka lite om ulukka i 1939. Ingrid vaks opp i Bergen, men var med syskena og foreldra til Årebrot annankvar sommar, heile barndommen. Dei reiste heim for å hjelpe til i slåtten, slik det var vanleg å gjere på den tid. Den eine sommaren på Årebrot, den neste i Hyllestad, der faren Harald Instefjord kom frå.

– Men det var fyrst då eg var vaksa, og hadde gifta meg med Torleif og budde i Seljestokken at eg drista meg til å spørje Aslaug i Vaulen (Aslaug Holmen) om kva ho visste om ulukka. Ho var nabo til Vågen der mor mi vaks opp. Det var Aslaug som fortalde at bestefar min prøvde å tvinge mor mi til å vere med han på sjøen den fatale dagen. Og at ho var redd på sjøen og hadde sprunge til skogs for å sleppe. Aslaug sa at ho aldri kom til å gløyme skriket til mor mi, men i ettertid var ho usikker på om det var då ho sprang til skogs eller då det vart klart at faren og broren hadde drukna.

Båten kvelva

Det var romjul og godver då Henrik Aarebrot sette garnet, men så bles det opp og det nærma seg helg. Då skulle det ikkje vere garn i sjøen og det var slett ikkje snakk om å dra garn på ein søndag. Henrik fekk med seg den einaste attlevande sonen og drog ut. Færingen kvelva og både karane og båten vart hengande fast i trollgarnet. – Det var så dårleg ver at ingen kunne fare ut på sjøen og leite etter dei då dei ikkje kom att. Dei vart funne dagen etter, rett nord om Årebrotsodden. Der var det bratte hamrar utføre og uråd å sjå dei frå land, fortel Ingrid.

Mannen hennar, Torleif Seljestokken, driv båtverkstad og meiner at færingane var skrøpelege greier. – Det skulle ikkje mykje sjø til før dei båtane kantra. Eg skjønar meg ikkje på denne romantiseringa av oselvaren og andre færingar, så mange drukningsulukker det har vore med dei båtane fram gjennom tidene, seier han.

Etter drukningsulukka i 1939 hadde enkja Anna Aarebrot att døtrene Helga, Agnes, Hilma, Jenny Ingeborg og Sofia. Helga tok etter kvart over garden og er farmor til noverande eigar Marit Kleiven Br

Forlovelsesbilete av Ingeborg Aarebrot og Harald Instefjord, foreldra til Ingrid Seljestokken.

andsøy. Hilma gifta seg til ein annan gard på Årebrot, der noverande eigar er Håkon Aarebrot.

– Bestemor ville at mor mi skulle ha huspost i Breivika, men det ville ho ikkje. Ho var nok litt stri, i alle høve til den tid å vere. Då skulle ein ikkje sette seg opp mot foreldra sine, seier Ingrid Seljestokken.

Forelska i pasienten

Jenny Ingeborg Aarebrot reiste til Bergen i 1941 og Ingrid sit med eit inntrykk av at ho var glad for å kome seg vekk. Ho fekk låne pengar hjå mora og ei dame som hadde vore lærar på Årebrot skule. Ingeborg trong pengar for å gå framhaldsskule og folkehøgskule, for å kome inn på sjukepleien. Når ho hadde kome inn på sjukepleieutdanninga på Haukeland fekk ho løn og budde på sokalla «søsterhjem». Då hadde ho kome seg dit ho ville.

Det var på Haukeland sjukehus ho møtte pasienten Harald Instefjord, som hadde meir eller mindre konstant magesår. – Mor vart forelska i pasienten og det måtte haldast skjult, då som no. Vi har jo lurt på om han var ekstra ofte innlagt på sjukehuset av den grunn, ler Ingrid. – Men det er eit faktum at far min ikkje vart kurert for magesår før han, godt vaksen, vart innlagt på Florø sjukehus då ei av døtrene våre var konfirmant.

– Mor di snakka aldri om ulukka, men må likevel ha vore merka av det som hadde skjedd?

– Ja, ho var nok det. Ho sleit med helsa på grunn av hjarteproblem, og vi skreiv mykje på det. Men kom vi ikkje heim i tide, når ho venta oss, var ho tilnærma hysterisk. Miste vi ein buss. og måtte vente på neste, visste vi at ho var veldig forkava når vi kom heim.

Torleif og Ingrid Seljestokken med barnebarnet Sverre.

– Du hadde inntrykk av at ho var glad for å ha kome seg vekk. Korleis reagerte ho på at du flytta attende hit, då du gifta deg til Seljestokken?

– Det var ho ikkje begeistra for, for å seie det mildt. Ho hadde ikkje noko mot Torleif, men tykte det var galskap at vi skulle bu her. Veglaust og avsides, meinte ho, og i den tid måtte vi i båt, same kvar vi skulle. Ho hadde alltid vore redd på sjøen og den redsla slepte henne aldri. Dette var midt på 1970-talet og vi rakk å få oss opp nytt hus før ho døydde i 1981. Borneborn og nytt hus var litt formildande, men eg trur ho tykte det var for gale at eine dottera skulle ende her når ho hadde kome seg vekk. Det var slik ho såg det, seier Ingrid Seljestokken.

 

 

Tekst Magni Øvrebotten, 27. oktober 2019.

Tre generasjonar Seljestokken i juli 1996. Frå venstre Norvald, Torleif og Nina. Foto: Are Fjellestad/Firdaposten.

– Skal du ha greie på historia til båtverkstaden her i Seljestokken får du snakke med far min, sa Nina Seljestokken (41). Ho er tredje generasjon og ei av få kvinner som driv båtverkstad. Det var farfar Norvald som starta, men far Torleif kan ikkje seie sikkert når dei byrja med båtar. For det heile starta med snikring av sildekassar.

Foreldra hans, Kjellaug og Norvald Seljestokken, flytta heim nygifte i 1951. Det var på slutten av det gode sildefisket i området. Dei skulle drive garden etter besteforeldra hans, Maria og Thor Seljestokken, men oppdaga fort at det ikkje var til å leve av. Thor Seljestokken hadde drive med forsikring av fiskefartøy og lagt seg opp litt pengar på det.

– Han bestefar gjekk her og hadde litt pengar, og pappa hadde ikkje, som alle andre gardbrukarar i hans generasjon her i bygda. Men han var ein arbeidskar og han og Harald Husefest byrja produsere sildekassar i kvar si sjøbu. Det fine med sildekassane var at einaste utgifta var til spikar. Dei hadde både tømmer og sag sjølve, fortel Torleif, som vart fødd i 1952, som den eldste av tre sysken.

Samarbeidde med liv og lyst

Torleif vaks opp med at dei to karane fløytte tømmer frå Husefestvatnet og ned til Husefest. Han hugsar det som veldig interessant og kjekt, og hang på faren for å vere med, men trur han gjekk mest i vegen. – Eg hugsar så godt at pappa og Harald arbeidde svært godt i lag. Dei inspirerte kvarandre, det var ein sort samarbeid som var med liv og lyst. Dei laga ny tømmerrenne, truleg i 1958. Den vart prøvd ein vår, men så vart Harald enkemann og alt rakna i Husefest, seier Torleif stille.

Han siktar til at Ingrid Husefest, kona til Harald, døydde i barselseng med det femte barnet deira. Harald kom fram til at han ikkje kunne klare seg i Husefest med fem born og flytte til Øystese, der to av systrene hans budde. – Då Harald reiste til Hardanger miste pappa bestekameraten og samarbeidspartnaren sin. Dei to kom uvanleg godt over eins, minnest Torleif.

Sjølv byrja han på skulen hausten 1959 og faren heldt fram med å spikre sildekassar. Torleif og broren Sigbjørn var med i arbeidet etter skuletid. – Eg trur pappa fekk fem kroner kassen med lok. Det kom vel med. Han stuva fullt naustet og Skaarfisk i Måløy kom med båt og henta kassane. Det var lokalt tømmer som han drog ned med hest. Han kunne bruke alt slags tre og korte lengder.

Torleif minnest ingen tvang om å vere med på kassesnikringa, heller at dei to brødrene var ivrige på å vere med. – Men så vart det slutt på sildefisket og etterspørselen etter sildekassar det same.

Eit styrehus per vinter

– Då byrja pappa å lage styrehus på desse små båtane i Botnane og på Årebrot. Det fekk han godt til. Han laga til Alfred Holmen, Gustav på Kvalvika og Finn i Botnane, hugsar eg. Det vart laga eit styrehus per vinter.  I tillegg dreiv dei garden med mjølkekyr og sauer.

Då Torleif var ferdig med realskulen (1969) var han heime eit år og arbeidde saman med faren. Då var det byrja kome båtar frå Bremangerlandet som dei bygde styrehus på. Torleif reiste til Nord-Norge og gjekk på ein yrkesskule for båtbygging i Salten. Der bygde dei to båtar det året, ein liten kryssar (kravelt) og ein saltdalsfæring.  – Eg søkte, men fekk meg ikkje arbeid etter yrkesskulen. Då var det heim att her og arbeide på slippen, som framleis var i naustet. Han møtte kona Ingrid, og medan ho gjekk på Husflidsskulen på Voss, arbeidde Torleif som forskalingssnikkar i Nordheimsund.

– I 1974 flytta vi heim til Seljestokken og det var full fart på verkstaden saman med pappa. Då var det ein periode med ombygging av båtar frå Berle, Kalvåg og Bremanger. Det gjekk i bygging av dekk, rekke og montering av styrehus og motorar.

 

Trebåten «Stranding» med sandwich-overbygg slik dei gjorde det kring 1980.

Kryssfiner med plastbelegg

På 1970-talet kom plasten i bruk i båtproduksjonen og Norvald Seljestokken reiste til Statens teknologisk institutt i Oslo, for å lære om bruk av plast på båtar. Difor var dei i Seljestokken tidleg ute med å legge plast på kryssfiner.

– Kva gjorde at han byrja med plast?

– Kjell Russøy byrja med snøggbåtar i Florø omlag i 1968, og samstundes dreiv Oddvar Folkedal og utrusta sin eigen snøggåande båt. Dei var her med båtane sine og sat borti stova med mamma og røykte og preika båt. Dei tre var eldsjeler for båt, motor og plast. Det var det som gjorde at pappa reiste til Teknologisk institutt for å lære seg plast. Dei tre reiste òg i lag på båtmesser. Pappa hadde i det heile mykje kontakt med kundane våre.

Rundt 1975 kom sandwich i bruk som kjernemateriale av plast. Då var Torleif i Hyen hjå Brødrene Aa og lærde det av Arnulf Aa. Sidan det har overbygga i Seljestokken vore i sandwich-teknikken.

– Korleis var det med løn kvar månad?

– Nei, det var det lite rutine på at løn var noko du fekk kvar månad. Løn tok vi ut når vi fekk betaling for ein båt. Pappa var i godt strøk til han måtte sette seg til med rekneskap, og betale og sende ut rekningar. Det likte han dårleg. Det var heldigvis mamma som førde rekneskapet for oss.

Etter kvart tvinga det seg fram å sette eit namn på verksemda og det vart Seljestokken båtverkstad.  I 1981 vart den store Buahallen bygd. – Då lånte vi pengar for fyrste gong, og då vart han pappa skjerr (uroleg). Det likte han ikkje, seier Torleif. Hallen kosta kr. 100.000. Dei fekk pengar frå Distriktenes utbyggingsfond, lånet var på kr. 120.000 og kr. 30.000 i tilskot. Dei betale investeringsavgift på 1o – 12 prosent av byggekostnaden. Den måtte dei betale ut ved innkjøp av bygget. Men kom dei i kategorien produksjonsbedrift, så kunne dei søke om å få att investeringsavgifta. – Det betydde mykje, men det tok si tid. Ein haust hadde vi stuva inn tre båtar, side om side til ombygging, då det tilfeldigvis kom folk frå fylkesskattekontoret på besøk. Då snudde dei i døra og sa: «OK. De får tilbakebetalt investeringsavgifta».

Kjøkkenhandduk som verneutstyr

Norvald Seljestokken gav seg då han fylte 67 år i 1992, minnet og helsa var svekka. Han hadde aldri brukt gassmaske i arbeidet, det fekk halde med ein kjøkkenhandduk framfor nasa, meinte han.

– Styrengassen i plastproduksjonen er ikkje til å spøke med. Gassen er fettløyseleg og tærer på hjernecellene. Vi må bruke gassmasker både mot gass og støv, men likevel tek det på evna til å hugse store mengder detaljar, seier Torleif.

Vinteren 1991 var han i Hyen, hjå Brødrene Aa, og tok fagbrev for å kunne ta mot lærlingar. Det er vanskeleg å skaffe arbeidskraft, oljen både var og er meir forlokkande. I Seljestokken har dei hatt nokre tilsette på lærlingkontrakt, som har fått Fagbrev i plastforming, og slutta etter kortare og lengre tid etter fullført fagprøve.

– Men det er likevel ikkje ulønsamt å ha ein lærling. For her er det så mykje han kan gjere at det går ganske greitt å sysselsette ein læring. No har vi to læringar frå Eritrea, som har gått vidaregåande skule i Florø.

 

Seljestokken båtverkstad i 2019.

Midt på 1990-talet støypte dei ny slipp langsmed fjellhammaren og fekk for andre gong tilskot frå Distriktenes Utbyggingsfond, og frå Innovasjon Norge då dei etter nokre år sette opp hallen. – Eg fekk teikna og prosjektert hallen i 2004, og fekk byggeløyve. Han skulle koste 3. mill. kr. pluss elektriske innstallasjonar. Men eg våga ikkje heilt å satse, fortel han.

Men så skjedde det to ting som gjorde at han våga. Fyrst kom eldste dottera, Nina,  og sa at ho ville vere med å bygge hallen og drive verksemda vidare. Deretter ringde fylkespolitikar Harald Lindvik, som sat i næringskomiteen i fylkestinget. Næringskomiteen hadde 16.mill. kr. som skulle brukast på kysten. 10 mill. var tenkte til eit prosjekt, som synte seg å vere for dårleg fundert. Harald Lindvik, frå Florø, visste at Torleif Seljestokken «låg på veret» med å bygge hallen.

– Lindvik ringde meg ein føremiddag og fortalde at dei hadde 10.mill. til fordeling, og ville ha søknaden frå meg neste ettermiddag. Eg arbeidde kvelden, natta gjennom og neste dag. Då skreiv eg søknad med alle vedlegg om planar, budsjett, oversikt over markedet for båtreperasjonar, osv. Vi fekk tilslag på kr. 900.000 på ein kostnad på vel 3. mill. Det var ein god andel for oss som investeringstilskot.

– Nina overraska meg då, ja

Dottera Nina ville vere med i den vidare drifta, men Torleif ville forsikre seg om at mannen hennar var av same meining. – Så då Odin sa «Berre bygg» var det klart for hall i Seljestokken, smiler Torleif.

Nina og Torleif Seljestokken i dag.

Nina og Torleif Seljestokken i dag.

Hallen stod ferdig i 2006, same året som grunnleggaren Norvald døydde. Etter at hallen kom opp har dei vore fem i arbeid på båtverkstaden. – Etter at vi fekk inntekter av steinbrotet i Seljestokken vart det også pauserom, garderobe, lager og ein liten hall til, fortel han.

– Hadde du venta at Nina skulle ta over båtverkstaden?

– Nei, eg må vedgå at ho overraska meg litt då, ja. Eg hadde vore open for andre medeigarar før Nina sa at ho ville vere med. Trur ikkje eg la noko press på henne. Dette måtte vere hennar val, men ho var her i alle feriar frå ho var ganske ung. No har ho arbeidd her i 13 år og er sjefen. Nina har utdanning i økonomi, leiing og administrasjon frå Høgskulen i Sogndal, og aquvautdanning, så vi har aldri hatt ein så velutdanna sjef som no, seier han stolt.

I 2018 omsette Seljestokken båtverkstad for 5,9 mill. kr. Det vil seie vel 1. mill. per tilsett. Dei samarbeider med andre bedrifter som driv med båtar, fordi dei ikkje trakkar i beda til kvarandre. Dei ser heller ikkje på kvarandre som konkurrentar.

– Oppdraga kjem av seg sjølv. Vi har aldri hatt problem med å få oss arbeid. Det er få som driv med det vi gjer her i området. Vi tek oss av båtskadar, slipping og ombygging av båtar i plast. Det vil seie utforming av skrog og overbygg. Der kjem det til nytte at eg har gått båtbyggjarlinje, seier han, før han kjem på endå meir. – Ja, og så driv vi med hydraulikk og montering av motorar, og tek på oss plastoppdrag for oppdrettsanlegg og Elkem i Svelgen. Typen oppdrag skifter litt heile tida. I det siste har det gått i forlenging og ombygging av skrog på Viksund-sjarkar, 35 og 40 fotingar, to i år og to til etter nyttår. Vi held fast på å vere allsidige. Det trur eg er viktig, seier Torleif Seljestokken.

Tekst: Magni Øvrebotten 27.10.2019.

 

 

 

Svanhild Halnes (93) var tenestejente i Breivika då tyskarane fann radiostasjonen Roska 13. mars 1945. Ho tente hjå syskena Kristi og Isak Breivik, som i det lengste prøvde å løyne for henne at dei gøymde folk.

Fjordenes Tidende trykte 4. oktober 2019 eit intervju Kjell Askeland har hatt med Svanhild Halnes. Redaktør Erling Waage har gjeve oss løyve til å bruke «Radioen som stilna» på nettsida vår. Intervjuet går inn i rekkja med forteljingar frå denne dagen, som du finn på sida for historikk.

Fjordenes Tidende-Radioen som stilna

 

Av Ståle Sørbotten (juli 2019)

Desse orda har lydd ved alle gravferder i uminnelege tider. Den første gravferda eg fekk vere med på var gravferda til bestefar min – Annanias Norbotten – i Botnane 6. mars 1943. Eg var sju år gamal og minnet sit i meg den dag i dag.

 

Båra til den andre bestefar min – Anders Sørbotten – blir boren til sjøen ute i Sletten i Botnane for å fraktast i båt over Pollen, til gravstaden i Botnane i 1957. Arvid Birkelid – trur eg – systerson til den avlidne går føre og leiar salmesongen. Bak han på høgre sida går Albert Dyrstad, Erling Nøttingnes og Otto Nordbotten. Til venstre framme går bror min Arne Sørbotten og Finn Øvrebotten, dei andre er skjulte. Ein fantastisk skikk at den avlidne skulle syngast ut og fram til grava. Der går vi glipp av noko verdfullt i dag. Av og til gjekk det tre forsongarar føre gravfølgje og forsongarane hadde ofte ikkje bruk for salmebok, dei såg opp og fram og let songen ljome. Ei gripande oppleving. Foto: Ståle Sørbotten

Kista stod på to plankestubbar rett over gravopningen, men det faste ritualet «Av jord……» lydde ikkje fordi presten var fråverande. Visstnok fordi han var nazivennleg og av mange var uønskt til å gjere teneste. Læraren i bygda, Karl Årøen, var brukt til å styre gravferder, men å bruke det geistlege ritualet var ikkje han tiltrudd.Men sjølv om presten var fråverande, og lærar Årøen ikkje kunne forrette, måtte kista senkast i jorda. Det skjedde slik som det har skjedd ved dei fleste gravferder i mangfoldige år tilbake i tid. Tre av naboane stilte seg opp på kvar side av grava med kvar sin taurull i handa, tredde det gjennom handtaket på kista og løfte kista så høgt opp at plankane kunne trekkast ut. Så fira dei kista langsomt ned i grava, drog tauet ut av handtaket og la det pent frå seg på gravkanten. Og slik vart kistene senka etter kvart dødsfall i Botnane, inntil «kloke» hovud fann ut at denne enkle metoden var for gamaldags. Det kom mekaniske senkeapperat. Det var «framsteget». Men så skjedde det enkelte uhell med desse senkeapperata rundt om i landet og dei forsvant litt etter kvart frå gravplassane, også i Botnane. Dei «gamaldagse» og enkle taua vart tekne til nåde og i bruk att. Men med den forskjellen at no var det festa ein krok i enden av tauet til å hekte i handtaka på kista, i staden for å tre tauet gjennom handtaket. Eg synest likevel at den gamle metoden er den beste, tryggaste og enklaste måten, for då kan du berre dra tauet ut når kista er nede, utan tanke på om at kroken kan hekte seg fast. So enkelt, so enkelt.

Eg vart minna om dette i ei gravferd i Førde for nokre dagar sidan. Det var noko stemningsfullt over dette då fire personar stilte seg opp ved grava med kvar sitt tau i handa, hekta kroken i handtaka på kista, løfta ho litt opp, plankane ut og så fira dei kista langsomt ned i grava. Då gjekk tanken til gravferda til bestefar min i Botnane i 1943. Naboane som stilte seg opp med kvar sin taukveil ved grava, tredde den gjennom handtaka, løfta kista, andre naboar drog plankane ut, så fira dei kista sakte ned i grava. Då gjev desse kraftfulle orda: «Av jord er du kommen-til jord skal du bli» verkeleg meining. Desse orda lydde imidlertid ikkje ved gravferda til bestefar min 6. mars 1943 fordi det ikkje var prest tilstades og lekfolk kunne ikkje la desse orda lyde på offentlege gravplassar.

Kista blir gjort klar til å bli senka ned i grava. Foto: Ståle Sørbotten

I første gravferda i Botnane etter krigen, gravferda til Harald Langø våren 1946 – der sokneprest Tjelta i Florø gjorde teneste – tok han føre seg fleire graver som i krigsåra 1940-1945 ikkje hadde fått den geistlege velsigning som lova tilseier. Dermed fekk både dei og bestefar min den velsigning dei skulle fått ved jordfestinga. Og der og då lydde dei mektige orda «Av jord er du kommen-til jord skal du bli» utover dei uvelsigna gravene i Botnane.

 

TRI GRANNAR

Tri grannar står der
og grev ei grav.
Men teier med det dei tenkjer:
Så snøgt kan livstråden
slitna av.

Det kjennest som noko
av grendi er burte
med han som tok ut
på den siste ror.
Alt står her og talar
stille i togni
um han som fór.

Skodda heng lågt over lendet.
Regn dryp og bårone vaskar.
Hausten er kringum, og vinden
susar i fallande lauv.
Alt er det same
i stilt og stridt.

No er dei ferdige – grannane.
Står der ei stund
ved den opne gravi.
Teiande og med bøygde hovud.

Så går kvar heim til sitt –

Dette diktet heng i dag i porten inn til gravstaden i Botnane, som ein del av Diktarstien etter Jan-Magnus Bruheim. Det stod i diktsamlinga «Flo og fjøre» i 1984. Bruheim var ofte innom gravstaden og dit kom han også ein oktoberdag i 1983, då Ragnvald Sørbotten, August Sande og Torbjørn Øvrebotten grov grava til far min, Ivar Sørbotten. Det inspirerte Bruheim til å skrive dette diktet om ein tradisjon som vart borte då det kom veg og ei gravemaskin kunne ta over den oppgåva.

Gerd Ullevålseter i båt med Husefest i bakgrunnen. Foto: Privat.

 – Når skal du til Husefest i år? er eit vanleg spørsmål i familien Ullevålseter. Dei har vore der kvar sommar i 57 år. Det er ferie- og fristaden deira, langt vekke frå kafedrifta på Ullevålseter og Rustadsaga i Oslo. No tel familien 20 personar med smått og stort, fordelt på fire generasjonar. – Husefest er hjartebarnet vårt, seier Sissel Ullevålseter.

I år er det fyrste året Reidar Otto Ullevålseter ikkje er med til Husefest, helsa held ikkje til det lenger. Det kjennest rart og uvant for dei alle, men Gerd Ullevålseter (85) er framleis med og oppdaterer mannen dagleg per telefon. Dei var 29 år gamle då dei kjøpte fyrste garden i Husefest i 1962, av Harald Husefest. Seinare kjøpte dei også nabobruket, som Aron Saga hadde kjøpt og ville selge. På begge gardane fylgde det med kårfolk i husa.

Gerd og Otto Ullevålseter kjøpte Husefest i 1962. I år er fyrste sommaren han ikkje kan vere med dit på grunn av helsa. Foto: Privat.

– Foreldra mine hadde vore på leit etter ein eigedom med skog i fleire år, men det var vanskeleg å få tak i. Far var 1. amanuensis ved Norges Landbrukshøg-skulen og underviste i skogbruk, og interessert i skogsdrift og planting. Dessutan ynskte dei å ha noko dei eigde sjølve, for Ullevålseter leigde dei av Oslo kommune. Det har familien gjort i fleire generasjonar, og far min fekk namnet Ullevålseter fordi han vart fødd der, fortel Sissel Ullevålseter.

Men då garden i Vikja i Husefest vart lyst for sal i Nationen drog Reidar Otto og far hans Paul Pettersen hit for å sjå på forholda. Reidar Otto tykte dette var ein perfekt plass for dei, sjølv om det var langt frå Oslo, dei måtte i båt for å kome hit og det var kårfolk med på kjøpet.

– Han fortalde meg at det var alt vi trong her, så eg kom hit fyrste gongen med ei piknikkorg med mat, Sissel på seks månader og eldstemann Otto på to år. I vår del av huset stod det eit bord og nokre korte skuvesenger, elles ingenting, ler Gerd før ho går over til å rose kårfolket Marie og Thorvald Husefest. – Det var alle tiders folk. Det same var Alma og Guttorm Husefest på det andre bruket. Vi hadde mykje hygge saman med dei fire og vi lærde mykje av dei, sjølv om dei ikkje sa så mykje, fortel Gerd.

– Nei, vi måtte helst sjå korleis dei gjorde det, men eg hugsar enno kor rysta Thorvald var over at bestefar stod i båten når han var på sjøen. Det var galskap og berre slikt Oslo-folk kunne finne på, seier Sissel. Ho hugsar at dei måtte vere stille når Marie og Thorvald sov middag, og at det var veldig stas når det kom ungar på besøk. Då fekk Ullevålseter-ungane leikekameratar og sto i kø for svelene til Marie.

– Vi lærde etterkomarane til kårfolka å kjenne, og dei oss. Det gjer at vi har kontakt med mange av dei og det er både hyggeleg og naturleg. Det at her var kårfolk då vi kom hit har gjort at vi kjenner oss meir som ein del av Husefest si historie, seier Sissel.

Lærde nøysemd

– Det var stor skilnad på Oslo og Husefest?

– Ja, men vi vaks opp i skogen på Ullevålseter, så vi er ikkje tradisjonelle byfolk. Vi vart òg lærde opp til stor nøysemd. Ingenting skulle kastast. Var kle eller møblar slitne vart dei med til Husefest, ja, endåtil plastposane vart nøye vaska og vranga, for å kome til nytte i Husefest. Dette var verdiar som rådde her i Husefest frå før, seier Sissel. Ho meiner både dei og etterkomarane deira har hatt godt av å lære seg at her er det langt til butikk, lege og sjukehus. Då lærer ein seg å planlegge, finne praktiske løysingar og gjere ting sjølv.

Syskena Ullevålseter på sommarferie i Husefest. Frå venstre Pål Anders, Sissel og Otto. Sistnemnde kan ikkje fordra å bli fotografert og har vendt seg bort også her. Foto: Privat

Det er mange hus i Husefest og alltid eitkvart som treng reparasjon og måling, og alle må gjere sitt. Men det kjem vel med at mannen til Sissel, Pål Pettersen, er tømmermeister. Dei deler det største våningshuset med yngstemann i syskenflokken, Pål Anders Ullevålseter og kona hans Mette Solli. Eldste bror, Otto og sambuar Birgitte Jensen, held til i det andre våningshuset, medan gamlefolket Gerd og Reidar Otto bygde om den gamle saga til bustad då borna fekk familiar.

Syskena Otto, Sissel og Pål Anders har til saman seks barn, frå 29 til sju år, så Gerd har oldebarn og barnebarn på same alder. Ho arbeidde i 60 år på Ullevålseter, mange av dei saman med svigermor si, men no er det Otto og Birgitte som driv kaféen der. Sissel og Pål driv Rustadsaga. – Når ein bur og  arbeider på same staden slik har ein aldri heilt fri, seier Pål Pettersen, og då er det godt å fare til Husefest. Du må mest vere her litt når du har køyrt så langt. Både han, kona og svigermora understrekar at det er kjekt å ha med gjester og mykje folk å gjere i jobben, men for å henge med i svingane gjer det godt med ro og kvile i Husefest.

– Husefest er hjartebarnet vårt. Det var kanskje ikkje det sværaste eg visste då eg var tenåring, men no er det ei god kjensle å sette seg i bilen i Oslo og vite at om åtte timar er eg i Husefest og der har eg fri. Her er nok å gjere, men eg har fri frå det daglege og er det noko eg   kan eg ta fly frå Florø og kome att same vegen, seier Sissel. Det kjem og fer folk heile tida i Husefest.

Hjortejakta er rekreasjon

Gerd Ullevålseter er glad for at både born og borneborn likar seg i Husefest. Dei tre syskena eig no staden i lag, men eldstemann Otto er her aller mest. Han har vore mykje i Husefest og arbeidd. Otto er òg den som har engasjert seg i lokalsamfunnet og vore aktivt med i grendalaget, i fleire år som leiar. Han kjenner mest folk og kan historia til Husefest og området rundt aller best, slår mor og sysken fast. – Dessutan har Otto traktor, og det er alltid nyttig å kjenne nokon som har det, ler Pål Anders Ullevålseter, som er kjendisen i familien. Hans fyrste sommar i Husefest var i 1969, eit halvt år gamal.

Syskena Pål Anders og Sissel Ullevålseter i Husefest i sommar. Foto: Privat

Han kallar seg sjølv ein rastlaus type og opplever hjortejakta som rein rekreasjon. – Det er herleg å kunne gå inn i skogen her åleine, sette seg ned og kvile, gjerne sove litt om eg treng det, og skyte når det dukkar opp ein hjort, fortel han. Sissel legg til at Pål Anders er beste jegeren i familien, han får mest alltid hjort. Ho er sjølv med på jaktlaget saman med eldste son sin Emil (29), Pål Anders og ein barndomsven av han. Dei andre er med for å bere eller køyre heim det dei har skote.

– Skjærgarden sørover frå Husefest er noko av det mest urørte du finn og slett ikkje prega av turistar. Eg skjønar ikkje at folk som bur her i området kan bu her utan å ha båt. Det er då du kan dra ut til Fanøy, Kinn og slike plassar. Merkeleg nok er det mange i nærområdet som knapt har vore der, seier Pål Anders Ullevålseter før han varslar at dei tek seg ein tur til Florø.

Men både Gerd og Sissel hugsar kor etterlengta VEGEN var. – Eg hugsar han Isak i Breivika, næraste naboen vår her, kor han venta på veg. Og så døydde han tre månader før vegen kom. Det er vemodig å tenkje på at han aldri fekk oppleve det, seier Gerd Ullevålseter.

 

Magni Øvrebotten 20. juli 2019.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

På basaren på Årebrot 14. juli var Pål Anders Ullevålseter invitert til å fortelje om livet på motorsykkel og om å delta i ulike underhalningprogram, som ein del av prisen for å halde seg varm i sponsormarkedet. Han har vunne alt frå isdans til Mesternes mester, Farmen og 71 grader nord, osv. Familien hans har eigd Husefest-gardane sidan 1960-talet og sjølv har han vore der mest kvar sommar sidan 1969 (fødd 1968). Alt frå barnsbein av hadde han store og «ville»idear om kva han skulle gjere. Særleg fristande var det andre sa var farleg. Han oppmoda ungane i salen om å fylgje draumar sine og vere både dristige og allsidige.

Per Anders Ullevålseter trekte fram Olaf Øvrebotn – lokalt i Botnane kalla Olaf på Håjen – som ein han beundra som liten. Olaf var postmann og hadde ein liten båt han brukte til postrute for øyane nord om Florø, Årebrot, Seljestokken, Breivika og Husefest. Då Pål Anders var ni år fekk han vere med Olaf i båten ein heil dag på postruta. Niåringen lurde på kvifor Olaf ikkje gjekk beint fram med båten, og fekk til svar at han måtte fylgje straumen for å kome snøggast mogeleg fram. Å svinge på seg, slik som Olaf gjorde med båten, måtte Pål Anders også gjere når han køyrde rally i sanddynene, sa han.

Vêrmerke hadde han også fått lære på turen som niåring. Det låg skoddedottar over øyane og det betydde at det var vind i vente. Det stemmer alltid, slo han fast. Han hadde spurt postmann Olaf om korleis han tok seg fram når det var tett skodde på sjøen. Jau, Olaf hadde teke tida med stoppeklokke, slik at han visste kor lang tid det tok frå ein stad til ein annan. Så med hjelp av kompass og stoppeklokke tok han seg fram i skodde, og då galdt det å halde same farten. Pål Anders Ullevålseter var imponert både no og som niåring, og har stor respekt for dei som har livnært seg i båt på kysten.

Referat: Magni Øvrebotten 14. juli 2019.

Lykta på Olaskjæret med Botnane i bakgrunnen. Foto: Grete Thorsen Nøttingnes

 

Av Ståle Sørbotten

Bestefar min, Ananias Nordbotten døydde våren 1943 og vart gravlagd 6. mars. Etter jordfestinga var gravferdsfolket samla i Sletten til middag med sosekjøt som vanleg var ved gravferder på den tida. På slutten av middagen høyrde vi ein eksplosjon ute i skipsleia og mor kom fort inn og sa at eit skip hadde gått på mine, inn og sør for Olaskjæret. Middagen fekk ein brå slutt.

Ein del av karfolka sprang frå matbordet og rett til sjøen, løyste båtane og fossrodde ut for å sjå om det var folk som trong berging. Mannskapet hadde imidlertid kome seg om bord i ein dykkarbåt som fartyet hadde på slep. Dei var berga, men korleis dei kom seg vidare har eg ikkje minne om. Seinare fekk vi greie på at det var D/S Engøy, sansynlegvis ein båt som dreiv med dykkaroppdrag sidan den hadde ein dykkarbåt på slep. Det vart ogso berga opp ein del utstyr som tydde på dykkararbeid.

Der fartyet sokk var det så grunt at mastetoppane stakk opp av sjøen. Ei tid seinare kom det eit bergingsfarty som skulle fjerne vraket. Korleis det vart gjort, er borte frå «hardisken» min. Eg veit dei arbeidde med dykkar, for bergingsfartyet –Sterkodder kanskje – brukte tåkeluren ofte for å varsle skipstrafikken om å seinke farten når dei passerte. Det var det nok ikkje alle som respekterte, i alle høve ikkje dei tyske krigsfartya som traffikerte nord-sør i leia. Sansynlegvis vart vraket knust og teke opp stykkevis. Det er vel mogeleg at det enno ligg vrakdelar igjen ute på Sørbottsflua.

I boka «Lang kyst» nemner Trygve Nordanger så vidt Engøy, men det er sparsomt med opplysningar.

I følgje «Skipet.no» var skipet ein trebåt, bygd som seglskip i 1882 i Steinkjær, med ukjend eigar og namn, dimensjon 89,2 x 26,6 x 18,9. Eg reknar med at måla er i fot. Skipet vart så seld til A/S Norma  i Trondheim i 1910. Der vart det ombygd til dampskip, 131 brt, 69 nrt og 200 tdw og gjeve namnet NORMA. I 1912 vart det overteke av A. Trøan i Trondheim, i 1915 av Linnerud og Breien i Oslo, i 1918 seld til Karl A. Dahl & Rasmussen i Bergen, i 1919 seld til P. Bruun i Bergen, i 1922 seld til I. Barnholdt i Fredrikshald og omdøypt til BRUUNDAHL. I 1925 overdrege til Johannessen og Vartdal i Ålesund, i 1928 overdrege til Kr. Vike i Molde, i 1930 overdrege til Lars Leirvik, Molde, i 1932 overdrege til Andreas Eivindsen i Molde, i 1933 overdrege til Jakob Sivertsen i Trondheim, i 1935 overdrege til Borgund Bruk i Ålesund som igjen selde til Stavanger Skibsophugnings Co i Stavanger. Så det er ingen tvil om at skipet har hatt ein omflakkande tilverelse. Stavanger Skibsophugnings Co nytta sansynlegvis skipet til opphoggingsoppdrag der dykkararbeide var ein del av oppdraga.

Stavanger Skibsophugnings Co gav skipet namnet ENGØY og let det gå i fraktfart på Norskekysten fram til skipet møtte lagnaden sin i Frøysjøen 6. mars 1943, forårsaka av ei mine i eit minefelt som visstnok var utlagt av den norske MTB-en 619, 23. februar 1943. Det har ikkje vore mogeleg å framskaffe bilete av DS Engøy.

Bileta av Olaskjæret er tekne av Grete Thorsen Nøttingnes sommaren 2018.  Sigfred Nøttingnes har sjeldan opplevd  så blikkstill sjø ved Olaskjæret som den gongen. Han fortel elles at det framleis er lett å sette fast fiskereiskap der, på Sørbottsgrunnen, og trur det må vere restane av DS Engøy som gjer det.

Bilete viser kartet som var oppteke i samband med jordskifte av innmarka i Nordbotten 1888-1889. Bokstaven E, mellom linjene e-f og h-g markerar Mekja og øvst oppe ligg husa i Mekja, der sansynlegvis Bertil og Rakel budde. Nede ved sjøen er det ogso innmålt noko som kan vere restane av eit naust.

 

Av Ståle Sørbotten (17.06.2019)

 

Bertil Johannes Henriksen og Rakel Berntsdtr. Kvamme, frå Førde prestegjeld, gifte seg i 1856, og fekk bygselbrev på Mekja i Nordbotten i 1855. Det var ein plass under bnr. 2, Gardabruket i Nordbotten. Bertil var son til Henrik Olsen, som eigde bnr 1. Støylabruket frå 1829 til 1836. Alt som er fortalt om Rakel og Bertil tyder på at dei ikkje hadde mykje å leve av i Mekja.

Dei hadde ikkje råd til brurebukett til Rakel då dei skulle gifte seg, og ho henta ville blomster frå marka. Det var fleire par som skulle gifte seg samstundes og truleg med «finare» bukettar enn Rakel. Ho hadde både bukett og hovudkrans av hundeslenge (hundekjeks). Då presten såg brurebuketten til Rakel sa han: »Denne bruden er smykket med markens blomster, hun skal derfor stå øverst på kirkegulvet og vies først» Det må ha vore ein klok prest, men det var nok mange som tykte dette var lite passande, for fattigfolk skulle alltid stå sist.

«Litt søtt på grauten»

I følgje folketeljinga i 1865 fødde Mekja 4 sauer, 5 geiter og der vart sådd ei kvart tønne havre og sette ei åttandedels tønne med poteter. Bertil og Rakel levde nok eit strevsomt liv for å få endane til å møtest. Mor mi, Magnhild Sørbotten, fortalde at samlivet deira nok hadde sine vanskar, for Bertil trua vissnok fleire gonger med å reise frå Rakel. Ein gong hadde han kome i båten og var i ferd med å ro sin veg. Rakel stod nede på vorren og ropa at han måtte kome til lands igjen. Då hadde Bertil svara: «Ja, får eg noko søtt på grauten skal eg slå meg til ro». Og so vart det. Det spørst om «litt søtt på grauten» hadde vore nok til å slå seg til ro i dag.

Heimedåp og død

I følgje kyrkjeboka fekk Bertil og Rakel 5 born; Rasmus, 1857-?, Bernt Ananias, 1860-1863, Hanne Agnete (Mekja Hanna ) 1862-?, Henrik, 1862-1862, Tommasine, 1867-?.  Rasmus veit eg ikkje noko om. Han er ikkje nemnd i folketellinga for 1900 og han er heller ikkje å finne i dødsprotokollane for Botnane før den tid. Men han er registrert hos Innrulleringssjefen i Bergen, Register til annotasjonshovedrulle for Bergen Krets L-Å, 1869-1897. Det kan tyde på at han ein gong mellom 1869 og 1897, var komen til Bergen. Det kan igjen tyde på at han hadde søkt hyre og var reist til sjøs.

Bernt Ananias døydde berre tre år gamal, Henrik døydde berre tre veker gamal. Han var tvilling med Hanne Agnete. I følgje kyrkjeboka for Kinn var dei fødde 1. desember 1862 og Henrik vart heimedøypt same dag av Rakel Augustinusdtr. Øvrebotten. Sjølv om Henrik døydde 26. desember 1862, er han førd inn i kyrkjeboka samstundes med tvillingsystera Hanne Agnete. Der er det ført inn:  «Døden hindrede hjemmedåp bekræftet i Kirken». Dette skjedde 12. april 1863. Fødselen har sansynlegvis vore så kritisk at det var om å gjere å få den nyfødde døypt. Og sidan det ved fødslar nok berre var kvinner tilstades, måtte dei og foreta heimedåpen. Elles har eg hatt inntrykk av at ei slik gjerning var ei oppgåve for mannfolk og helst skulerte mannfolk.

Rakel på legd

Bertil døydde i 1896 og det førde nok med seg at bygselkontrakta på Mekja vart oppsagd. Dermed måtte Rakel ut på «legd». I følgje folketellinga i 1900 budde ho då på Støylabruket og dreiv med «strikking og spinding». I folketellinga for 1910 budde både ho og dottera Hanne i Runnane i Sørbotten. Det var skjebnen til legdefolk å vandre omkring på gardane, dei var «kasteballar» i systemet. I følgje kyrkjeboka døydde ho i Nordbotten 1917. Det kan ikkje tyde anna enn att ho då var komen tilbake til Nordbotten.

Rakel er gravlagd på gravplassen i Botnane, i ei annonym grav som få visste om før eldsjeler i bygda – Magna Øvrebotten (1900-1992) og Aslaug Nordbotten Samnøy (1933-2016) – med god hjelp av andre fann blankskura steinar frå rullesteinfjøra i Nordbottenstranda, skreiv på namn og årstal og plasserte dei på alle annonyme graver på 1980-talet. Men i 2017 fann Bremanger kyrkjelege fellesråd ut at steinane vi la ut var «farlege» saker. Dermed var steinane fjerna og annonymiteten senka seg på nytt over desse gravene på gravplassen. På det viset kutta Bremanger kyrkjelege fellesråd strengen til ein del av soga til folket i Botnane. Spesielt gjekk dette utover folk som hadde hatt lite å rutle med og difor ikkje hadde råd til gravsteinar, og heller ikkje hadde nokon etter seg som kunne ordne med det.

Tenestejentene Thommasine og Hanne

Thommasine var fødd 18. mars 1867.  Ho flytte til Oslo som tenestejente, lengste tida hos kommunal middelskulelærerinne Marie Støp. Ho var visstnok syster til presten Halvdan Støb, prest i Bremanger 1893-1905. Kva tid Thommasine Nordbotten reiste til Oslo har eg ikkje funne ut, men sansynlegvis skjedde det ein gong mellom 1891 og 1910. Sansynlegvis  før 1900 sidan ho ikkje er med i manntalet i Botnane det året. Ho er manntalsførd i Nordbotten i 1891, men det kan sjå ut som at på registreringstidspunktet arbeidde ho i Domba i Kinn, ho er i alle høve registrert med adresse Domben.

Bilete: Tommasine Nordbotten. Foto: Ukjend, henta frå albumet til Magnhild Sørbotten, mor til Ståle og nabo til Mekja.

 

 

Hanne Agnete var lenge tenestegjente i Øvrebotten, hos «gamle» Abraham og kona hans Anne Marie. Når tid ho tok til der er uklart, men ho var i alle høve komen dit i 1900. Då er ho registrert i folketellinga i Øvrebotten med arbeid «Gaardsarbeid og kreaturhold». I folketellinga 1875 er ho framleis heime i Mekja med foreldrene. Då var ho 13 år og det er ikkje usansynleg at tenesta i Øvrebotten starta straks etter. Ho måtte vere slutta i Øvrebotten i 1910. For i følgje folketellinga då budde ho i Runnane i Sørbotten saman med mora. Kva tid ho reiste til systra, Tommasine i Oslo veit eg ikkje, men det vel mogeleg at ho gjorde dette etter at mora døydde i 1917.

Bilete over: Hanne Agnete Nordbotten (Mekja Hanna) Foto: Ukjend, bilete henta frå albumet til Magnhild Sørbotten

Samhald med gamle naboar

Thommasine og Hanne hadde mykje samkvem med morbroren min Nils som budde på Høvik. Det kom nok av at dei var naboar i Botnane. Sjølv om Hanna og Tommasine var vel 20 år eldre enn Nils vil eg tru at naboskapet i Botnane gjorde sitt til at samholdet utvikla seg i Oslo. I tida mi på Landbrukshøgskulen på Ås, var eg ofte innom Høvik der morbroren min Nils og døtrene Helene, Margaret og Aase budde. Aase var fødd i 1926, men mintest Tommasine, så det må tyde på at Tommasine levde ein del år etter 1926. Dei prata mykje om Hanna og Tommasine, men eg var midt i 20-åra og hadde sjølvsagt ikkje vit og forstand til å spørje og notere. Difor sit eg med mange «blanke» ark no.

PS. Etter at Ståle la denne artikkelen ut på Facebook har Vidar Sørbotten, som til Helene Sørbotten, opplyst at mora fortel at både Hanne og Tommasine døydde under andre verdskrig 1940-45.